Street art i Stavanger

Skjermskot frå Google arts and Culture: Nuart

I Stavanger har dei sidan 2001 hatt «street art»-festivalen Nuart, noko som gjer at det er flotte kunstverk på veggar gjennom heile Stavanger sentrum. Men no melder NRK at Nuart ikkje får meir støtte frå Kulturrådet, og at dei derfor gjer seg:

I 2016 kom beskjeden fra Kulturrådet om at Nuart-festivalen ikke lenger ville motta offentlig støtte. Begrunnelsen lå i det kunstneriske: andre søkerne var rett og slett mer kvalifisert.

Støtten ble faset ut og etter 2019 fikk de ikke mer støtte hos Kulturrådet. Selv om de kunne søkt igjen, valgte han å ikke gjøre det. Reed orker rett og slett ikke å jage pengene lenger.

Heldigvis «heng» kunsten frå førre år att, og om du ikkje har moglegheit til å ta turen ut nett no, har dei lagt ut mange interaktive «collections» på Google Arts and Culture. Desse har fotografi, videosnuttar, 360-bilete, musikk og informasjon om kunstarar undervegs. Eg er ikkje alltid så glad i scrolle-formatet, men det fungerte fint for å sjå litt på kunstbyen Stavanger. Om du heller vil sjå det som berre fotografi, kan sjå alle streetart-bileta på ei side.

Takk til Kjetil for tipset.

Historiske valomatar

Nasjonalbiblioteket har eit fiffig påfunn, dei har laga ein valomat som navigerer deg gjennom dei politiske stridssakene rundt 1890-1925. Her må du ta stilling til stemmerett for kvinner, oppheving av brennevinsforbod, 8 timars arbeidsdager og liknande. Dette er ikkje første av sitt slag, Arkivverket laga ein i 2013 i anledning stemmerettsjubileet, men den er ikkje lenger på nett (du kan sjå ei arkivert side om han her).

Det fekk meg likevel til å tenkje: har me ikkje hatt valomatar så lenge no at dei eldste er av ei viss historisk interesse? Eg fant noko historikk i ei masteroppgåve frå 2016:

Den første valgomaten ble lansert i Nederland i 1989, og var en valgomat i papirformat. Den første digitaliserte valgomaten var også Nederlandsk; Stemwijzer produserte i 1998 250,000 «råd», og i løpet av valget i 2006 hadde dette antallet eksplodert til 4.7 millioner. Denne eksplosjonen har man også sett i land som Sveits med valgomaten Smartvote, og i Tyskland med valgomaten Wahl-O-Mat (Fivaz & Nadig, 2010). Man kan også se en klar økning i Norge. Ved stortingsvalget i 2009 var det 38 prosent som oppgav at de hadde tatt en valgomat, og fire år senere svarte 51 prosent at de hadde brukt en slik tjeneste (Karlsen, 2015a). Her ser man en tydelig økning i bruken av denne tjenesten.

Elisabeth Helene Omarhaug (2016): Valgomater – informasjon eller underholdning? s. 9

Eit raskt søk på «valgomat» i Google trends seier det same som Omarhaug i masteroppgåva – det har vore ei klar vekst i interesse for desse. Men kor lenge har me hatt desse i Noreg? I masteroppgåva er det nemnt at TV2 lanserte sin første partitest i 2001 (s. 40), men eg finn ikkje noko spor av den på nett. Men eg fant ein partitest hos Aftenposten frå 2001. Tru om dette er den første i landet? Valomaten er for lengst fjerna frå nett, men det ligg ein arkivert versjon på archive.org:

Så dette var sakene me var opptatt av i 2001. Ein del av dei kan vel framleis vere med i valomatane, medan «Tobin-skatt» og reklamefinansierte skulebøker nok ikkje er viktige kampsaker lenger.

Eg melder min interesse for innsamling og attpublisering av eldre valomatar. Det er sikkert teknisk litt vanskeleg då dei fleste truleg er laga med utgåtte løysingar, men det er dumt om dei blir tapt for æva av den grunn.

Don Bluths «Østenfor sol, vestenfor måne»

Don Bluth er mannen bak animerte klassikarar som NIMHs hemmelighet (1982), Lillefot og vennene hans (1988) og Anastasia (1997). I starten av 80-talet var han i gang med eit filmprosjekt basert på eit norsk folkeeventyr: East of the Sun and West of the Moon. Me kjenner att eventyret som «Østenfor sol, vestenfor måne«, men han hadde sin eigen vri på eventyret:

Now the story that we’re telling takes place in the future, about the year 2500, and it has much the same elements in it, except it’s about a young boy and a young girl. She gets the boy in trouble in much the same way. He is discovered – he’s a fugitive from another world. He is discovered because of her, and is taken away to be put to death, and she sets out to rescue him.

It has some fantastic visuals in it, too. We go down to the lost city of Atlantis in one sequence; how she journeys to this land East of the Sun, West of the Moon is on the back of the North Wind, so it has, I think, some beautiful things in it.

Frå eit intervju, sitert på Cataroo.com

Dessverre gjorde ein streik og problem med finansiering at prosjektet aldri blei noko av. Du kan lese meir om prosjektet (og streiken) på Cataroo.com. Men sidan arbeidet alt var i gang, finst det nokon bilete frå korleis filmen skulle bli:

Eg har henta bileta frå LostMediaWiki og Tomtefairytailblog, men eg finner ikkje ei kjelde som kan stadfeste at dei faktisk er frå denne produksjonen.

Sjølv om denne filmen aldri blei noko av, blei det likevel nokre filmar frå Bluth med ei viss skandinavisk kopling. Tommelise (1994) er basert på eit eventyr av H. C. Andersen, mens Trollet i parken (1994) handlar om troll.

Jo Nesbø og Batman

Den første Harry Hole-boka til Jo Nesbø er Flaggermusmannen (1997). Den tredje er Rødstrupe (2000). På engelsk er dei omsette til The Bat og The Redbreast, men dei kunne hatt namna «Batman» og «Robin». Eg har ikkje lese bøkene, så eg blei nysgjerrig på om dette berre var tilfeldig.

I ei VG-sak frå 1996 – året før Jo Nesbø gjer ut Flaggermusmannen – fortel han om sitt forhold til teikneseriar:

Jo oppdaget ikke tegneserier før han var 30, med nettopp Millers Batman-serie.

– Det sa bare BANG! Serien er fordømt bra, og åpnet øynene mine for hva tegneserier virkelig kunne være.

Året etter kjem Flaggermusmannen ut, og den opner med eit sitat frå Frank Millers Batman: Year One (1987): «It rose into space, its wings spread wide, then fell, its wings now a fluttering cap wrapped tight about the body of a man.» Nesbø kommenterer sjølv denne siteringa i eit intervju med VG:

Jeg bruker til og med et sitat fra Frank Millers «Batman» i boken, det var en av mine egne favorittegneserier. Men egentlig er flaggermusmannen en mytisk figur for aboriginene. Australias urinnvånere har en skapelsesberetning som er forbløffende lik den kristne. Der representerer flaggermusmannen slangen i paradiset — det onde som kommer inn i verden.

VG 17.10.1997

Boka Rødstrupe (2000) har ikkje eit Batman-sitat i seg, men det er ein karakter som blir omtalt som «Batman» fordi han bruker balltre («bat»). Men i eit intervju med NTB i høve Rødstrupen skildrar Nesbø Harry Hole som «en blanding av Raymond Chandler’s Philip Marlow, Lynvingen og Nils Arne Eggen.» («Krim og krig og kjærlighet» i Tønsberg blad 18.10.00).

I tillegg til at Nesbø sjølv peiker på inspirasjon frå Batman-teikneseriane, har fleire bokmeldarar kommentert det i sine meldingar. Nesbøs Sønnen (2014) er ikkje ei Hole-bok, men Aftenposten ser likevel likskap til Batman:

Ikke når det kan plusses på med intet mindre enn en modifisert Kristus-skikkelse – en fascinerende hybrid av fyrst Mysjkin fra Dostojevskijs roman Idioten, Clint Eastwoods sagnomsuste Man with No Name og en slags sommerkledd Batman-figur.

«Litterær bloddoping» i Aftenposten (18.03.14)

Meldarar peiker også på at miljøet i bøkene, som i Aftenposten si melding av Tørst (2016):

Gateskildringene preges av generelle alminneligheter, uten den sedvanlige nerven og nærværet, som om et goldt Gotham City fra Batman-universet er blitt målestokken.

«Harry Hole i seriemorder-slumpen» i VG (20.03.17)

Og i Morgenbladet kan ein lese dette om Macbeth (2017):

Året er 1970, vi befinner oss i en skitten, korrupt og gudsforlatt by som minner om Batman-universets Gotham (som igjen er tungt Shakespeare-inspirert).

«Blod og bly» i Morgenbladet (23.03.2018)

Nesbø sjølv seier altså at han er inspirert av Batman, bokmeldarar ser dette i fleire av bøkene hans, og han er ein fan av Batman-teikneseriane til Frank Miller. I tillegg er Batman direkte eller indirekte nemnd i dei to bøkene. Eg vel altså å slå fast at det er langt ifrå tilfeldig at bøkene har fått dei namna som dei har.

…Men er det tilfeldig at Val Kilmer, som spelte Batman i Batman Forever (1995), også er med i Hollywoodfilmen The Snowman (2017), som er basert på Nesbøs Snømannen (2007)? Og kan «Snømannen» vere ein referanse til Batman-skurken Mr. Freeze?!

(Eg bør vel kanskje heller lese bøkene.)

Aarhus i 1902 (og maskinlæring)

Utviklinga av maskinlæringsteknologi har gjort av «kven som helst» kan gjere avansert oppussing av gamle filmklipp. YouTubar RestoringOldStuff har i det siste kasta seg over dansk filmarkiv og blant anna lagt ut nokon «oppussa» filmklipp frå Aarhus i 1902:

Knapt noko av det du ser her kjem frå sjølve videokameraet. Klippa er henta frå Sct. Clemensbro i Aarhus (1902), men bileta som er brukt er blitt forstørra – altså har ein datamaskin «fylt inn» detaljar den trur skal vere der. Det same gjeld fargane, dei er stort sett bestemt av ein datamaskin som har lært frå å analysere store mengder video/bilete-materiale. Men ikkje nok med det: den originale filmen hadde truleg berre rundt 24 bilete i sekundet, mens denne har heile 60. Altså er dei aller fleste bileta denne videoen består av ikkje frå sjølve filmrullen, men datagenererte.

Kamera har aldri kunne gje fullgode attgjevingar av verkelegheita, og moderne mobilkamera gjer ei rekke småendringar som få tenker på som historieforfalsking. Kjem ein til å ta like lett på slik «oppussing» av gamal film? Me får sjå. Dette er uansett teknologi som berre er i startgropa, og det same gjeld nok kva slags haldningar me vil ha til resultata.

Redigert: Og no har turen komme til Noreg. Sjå klipp frå 1912-14 her. (Via reddit)

Sommaren 1921

Har du høyrt om sommaren 1921? Nei? Det er avisene sin feil. Og din og min. Det meiner i alle fall (den anonyme) skribenten av rubrikken «Av dagens saga» i Morgenbladet 10. august 1921:

Det lakker mot høsten, og de faa som husker noget av veiret, begynder at faa en oversigt over denne abnorme sommer. Er det ikke underlig, at vi husker veiret saa daarlig – likesaa daarlig, som vi husker alt andet – mens man i gamle dage kunde gjøre rede for hver tordenbyge, man hadde oplevet? Hvad grunden? Det maa være aviserne, som ødelegger hukommelsen. Naar de begynder at skrive om en ting, er der ingen som vet noget om den ting længer. Dette paradoks skjænker vi Bernard Shaw. – Det som har staat i en avis, er jo glemt dagen efter. Men aviserne har ikke skylden, det er menneskene som bruker aviserne som paaskud for at glemme. Hvis vi ikke hadde vanslegtet fra vore forfædre, vilde mindet om denne sommer leve ned gjennem tiderne, – ja helt til vore barnebarns barn. Vore barnebarns barn skulde igjen fortælle sine barn, at i 1921 var der en mand i Aker som satte poteter den 31te marts og hadde store, nye poteter paa sit bord den 20de juni. Denne merkværdighet kan vel fortjene sin plads i krøniken. Naar sommeren anno 2021 blir utenfor alle regler, skulde bønderne minde hverandre om 1921, da vaaren satte ind med sommerlig glød og vegetationen hadde en tropisk frodighet allerede i mai. Slikt er ikke noget at lite paa, husk 1921, skulde bønderne si i 2021. Men de vil ikke si det, for der er ikke lenger noget baand mellem generationerne, der er ikke engang noget paalidelig «i mands minde». Det var i gamle, gamle dage, at en saga blev nøiagtig gjenfortalt ned gjennem et halvt aartusen.

Så får me sjå om hen treff i sin spådom, altså at sommaren i 2021 blir «utenfor alle regler».

Fredagstaco

I 2011 skreiv Øyvind Holen ei sak om norsk tacokultur for D2, og nokon år seinare publiserte han ei tidslinje over norsk tacohistorie på bloggen sin. Nokon høgdepunkt:

1965: Taco kommer til Norge, da Stavanger-kjøpmannen Allert Middelthon begynner å importere varer for å tilfredsstille behovet til amerikanere som kommer til byen for å lete etter olje i Nordsjøen. […]

1994: Norge møter Mexico i fotball-vm i USA, dette medfører nye butikkampanjer og -demonstrasjoner for og med taco i butikkene. […]

1997: Dagbladet slår fast at taco er ut.

1999: Nordlys slår fast at Norge er blitt «verdens mestetende taconasjon».

I tidslinja kjem det fint fram korleis taco blei ei verdsrett og ein klassikar i Noreg – men eg saknar noko om korleis institusjonen «taco-fredag» kom til. Heldigvis har Internett svar. Atlas Obscura har ein fin artikkel der ser på utviklinga av taco-fredag i Sverige.1 Først blei konseptet fredagskos etablert («fredagsmys«), så kobla Santa Maria fredagskosen opp mot deira texmex-produkt:

Meanwhile, the Swedish spice company Nordfalks, which marketed their Tex-Mex products to appeal to a Swedish audience, eventually changed its name to Santa Maria due to the popularity of its tortillas and tacos. Their TV spots suggested tacos as a staple of Cozy Fridays, and for Swedes, who were already used to smörgåsbord or potluck-style meals piled onto one plate, tacos were something new and exciting, yet familiar too.

Det er også spanande å sjå på korleis me har tilpassa retten til å passe betre til vore matvanar. Særleg agurken er visst eit uvanleg innslag, men det er fleire ingrediensar som amerikanarane reagerer på:

Americans might recognize the ground meat, soft or hard tortilla shells, peppers, onion, tomatoes, and guacamole of Swedish tacos, but not necessarily the cucumber, peanuts, pineapple, and yoghurt sauces that Swedes added to suit their own cultural tastes.

Det er i det heile ein god del engasjement rundt taco i Sverige. Dei har t.d. eit Taco-museum frå 1995 2, og det har blitt forska på kva tacoen betyr for dei. Eg har ikkje lese forskingsartikkelen, men eg vil gjette at det er mykje det same som her i Noreg.

Oppdater 9. mai 2022: Snubla over ein artikkel på forskning.no om ei masteroppgåve om taco som norsk mattradisjon.

«Koffert» etymologi

Kva er opphavet til ord som «fitte», «kuk» og «pikk»? Ein skulle tru at dette var noko alle hadde kontroll på, med tanke på kva ord ein først leitar etter i ordlistene på skulen1. Heldigvis er Språk meg! på saka med ein morosam (og fagleg!) tekst som svingar innom vulgære runepinnar, sopp, naglar og kusma. Les til dømes forklaringa bak ordet «kuk»:

Når det gjeld kuk, dukkar det opp som tilnamn i mellomnorsk (språket mellom ca. 1349 og 1550), og etymologisk plar ein å stilla ordet saman med artsnamnet kjuke ‘soppart som veks på trestammar’ og det islandske kjúka ‘mjuk ost, knoke’. Den opphavlege tydinga i alle desse orda har nok vore ‘klump’, før dei har utvikla sine særbetydingar etter kvart som tida gjekk. På eit ribbein frå slutten av 1000-talet, finn me runeinnskrifta Starigard/Oldenburg 4, og der står følgande: kukr:kuskutu. Dette skal lesast som kúkr kys kuntu!, moderne norsk ‘kuk, kyss kunta!’. Kuk har altså blitt brukt både i norrønt, mellomnorsk og moderne norsk som penis-ord. Den danske Gravlev-pinnen har ei innskrift som òg moglegvis inneheld ordet kuk, men denne innskrifta er særs vanskeleg å tolka sikkert, trass i at pinnen som innskrifta står på liknar ein kuk.

Les heile Fuð ok vingull. Om norrøne kjønnsdelarSpråk meg!

Sjå også Vasshus sin gjennomgang av bærnamn.

Musikk: Noregs punklag

I 1977 kom Noregs Punklag ut med singelen «Du er eit svin/Jeg sitter bare her og kjeder meg». Dette har blitt kalla den første pønkutgjevinga i Noreg, og den har blitt heidra som ei nynorsk plate. Men er det sant? Tja, det kjem an på.

Sanninga er at det er ei parodiplate frå Prima Vera, og dei som har tankar om pønk, seier at denne plata er pønk berre i namnet (t.d. her og her). Songane er norske tekster på kjente melodiar. «Du er eit svin» (høyr han på YouTube) er på melodien til av Sex Pistols «God save the Queen», medan «Jeg sitter bare her og kjeder meg» (YouTube) er The Whos «I’m a boy». Men ein kjem tydelegvis ikkje utanom plata når ein skriv om norsk pønkhistorie, og ho har fått ei ikonisk rolle i musikkhistoria. På Discogs blir ho seld for 246-300 euro.

Frontfiguren i Noregs Punklag er Kåre Kloakk, som du kan sjå på NRK i 1978.

Og påstanden om at plata er ei nynorsk utgjeving? Vel, berre halvparten av songane er på nynorsk. Bandnamnet er nynorsk, men kolofonen(?) på plata er bokmål.

Obstfelders «balle»?

I 1880 døyr mora til 14 år gamle Sigbjørn Obstfelder. Ti år seinare er han i Amerika, og der skriv han eit sterkt dikt om saknet1:

Julaften!
Julaften med julelys i vinduerne,
bugnende juletrær i storstuerne,
julesang ud gjennem dørsprækkerne!
 
Jeg vanked alene i gaderne
og lytted til barnesangene.
Jeg satte mig ned paa trapperne
og tænkte paa min døde mor.

*

Og jeg gik ud paa markerne —
ud — blandt stjernerne.
Min skygge gled hen over skyggerne
af dødningearmede trær.


Jeg fandt et lig mellem sneglimtene,
snejulelysene,
et lig, som endnu bævrede,
en stakkels frostdød spurv.

*

Og jeg gik hjem til mit tagkammer
og satte lyset i min flaske.

Jeg satte lyset i min flaske
og la bibelen paa min kiste.

Jeg knæled ned ved min kiste
og blæste støvet af min bibel.

Jeg folded hænder over min bibel
og graat.

Frå Digte, 1883

Dette er eit dikt som finst i fleire utgåver, men på nettet finst det ein versjon som er vanskeleg å forklare. Frå tredje strofe:

Og jeg gik ud på markerne –
ud – blandt stjernerne.
Min balle gled hen over skyggerne
af dødningearmede trær.

Eg finn ikkje noko spor på at Obstfelder skal ha latt eg-et dra nokon «Balle» nokon stads. Men denne feilen har spreidd seg. Du finn han med anna i bokblogg, forum, elevblogg, og på bokelskere. Fleire av desse ser ut til å vere frå elevar, og det betyr vel at fleire klassar har fått balle-versjonen av diktet til å jobbe med. Anna enn eit par reaksjonar på twitter (1, 2) ser eg ikkje at nokon har prøvd å gjere seg klok på kva slags «balle» det er – og eg lurer på kva lærarar har svart når dei blir spurt om det.

Så kor kjem denne feilen frå? Den eldste førekomsten eg kan finne, er frå dikt.org, der diktet blei lagt inn i databasen med feilen i 2007. Det er vanskeleg å seie om det er her feilen skjedde, eller om den blei kopiert vidare frå ei anna kjelde. Eg har retta opp i feilen på dikt.org, så får me håpe at spreiinga er stogga. Og at ikkje fleire elevar må prøve å forstå kva slags balle som blir dregen over skuggar.

La oss avslutte med å gjere det same som jentene i eit anna dikt frå Obstfelder:

Nu vaagner alle smaa piger.
De tænker ei mere paa baller.

Utdrag av «Nu vaagner alle smaa vover!» frå Digte (1883)