To spørsmål til «Jeg gikk en tur på stien»

Eg har eit par spørsmål om «Jeg gikk en tur på stien», også kalla «Gjøkevisen».
1) Er gauken i visa meint til å vere ein del av «skogens ro», eller forstyrrar han roa?
Og songen har (ofte) fleire strofer, der den andre strofe er litt mystisk: «Jeg spurte den hvor mange, hvor mange år montro? Den svarte meg med lange og klagende ko-ko.»
2) Kva sikter eg-personen til med «hvor mange»?
For å svare på desse to spørsmåla, tok eg ein omveg innom songen sin bakgrunn.

Songen ofte er nemnt utan opphav eller som «trad.». I Historien bak sangene i sangboka «Syng med!» (2006) skriv Gunnar Bonsaksen om bakgrunnen til fleire norske viser og songar, men om denne kan han berre slå fast at den har vore populære «svært lenge». Den eldste referansen til songen eg kan finne, er frå 16. september 1937, då ein i «Speiderspalten» i Nidaros inviterer til ein songfest med «slike små rundsanger» (dvs. slike ein kan synge kanon). Og dei kjem med eit eksempel, og spør om lesaren har kjennskap til det:

Jeg gikk en tur på stien
og følte skogens ro.
Da hørte jeg fra lien
en gjøk som gol: Ko ko

Jeg spurte den hvor mange,
hvor mange år montro.
Den svarte meg med lange
og klagende ko-ko.

Ein kan altså finne andreverset alt her. Nokre år seinare, 25. mai 1939, omtaler Nordstrands avis sangen som «den kjente melodien fra leirbålene», som gjer eit inntrykk av at han nok har vore i bruk ei stund før han kom på trykk i avisa. I Moss Dagblad ser ein songen med namn og i noko annleis variant 7. juni same år:

Gjøksangen – (2 grupper)
Jeg gikk en kveld på stien,
jeg søkte skogens ro,
da hørte jeg fra lien
en gjøk som gol koko

Koko, koko o.s.v.

Jeg spurte den: Hvormange,
hvor mange år, montro?
Den svarte meg med lange
og klagende koko.

Koko, koko o.s.v.

I Moss Arbeiderblad (som er ei vidareføring av Moss Dagblad) skriv dei 4. november 1946 at «Vi kom tilfeldigvis over to nye vers av Gjøksangen»:

Jeg spur’e om dens make,
og om dens eget bo.
Den satt der oppå grenen,
og kikket ned og lo.

Ko-ko osv.

Vi bygger ikke rede.
Vi har ei hjem vi to.
Fru spurv er mor til barn.
Vi galer kun «ko-ko» osv.

Eg vil tru at dei fant strofene i Speidertoner : K.F.U.K.-speidernes leirsanghefte, som kom ut same år. Her har songen fått namnet «Jeg gikk en tur på stien», og det er desse fire strofene som stort sett har blitt ståande som «heile» songen. Av og til er det berre første strofe, t.d. i denne varianten i Syng med oss (1945):

Jeg gikk meg ut på stien
Jeg gikk meg ut på stien,
jeg følte skogens ro.
Da hørte jeg fra lien,
en gauk som gol ko-ko.
Ko-ko, ko-ko, ko-ko, koko,
ko-ko, ko-ko, ko-ko, ko-ko,
koko, ko-ko.

Eg vil tru at teksta oppstod i speidarmiljøet ei gong i mellomkrigstida, men har ikkje meir å gå på enn det over. Men kva så med melodien? Ein interessant stad å starte jakta der er i 1946. I radioarkivet til Nasjonalbiblioteket ligg eit innslag der britiske speidarar er på besøk i Noreg og får oppleve norsk speidingkultur. Og i ein del av praten omtaler dei «a round» (ein rundsong/kanon-song), som dei norske speidarane dreg kjensel på (ca. 2:50 i klippet):

– We got a round, named Cuckoo. You know that one? Cuckoo?
– Å ja, Gjøksangen! Den har vi på norsk også, vi kjenner den godt i troppen vår.

Så går dei i gang med å synge songen i kanon. Den engelske teksten er ikkje så lett å få tak i, men han finst på nett under namnet The Cuckoo: «From out the battered elm tree the owl cries out «I’m here.» And from the distant forest the cuckoo answers clear.». Melodien er altså ikkje norsk. Ellen Viste skriv litt om dette i Harvest, i ein tekst om korleis ho møter ein gauk som syng melodien feil. For melodien kan ein knyte til ein konkret:

Var det så sikkert at den som skrev «Jeg gikk en tur på stien» hadde hørt en gjøk? I barnesangboken min står det ikke hvem det var. Kan man da stole på kilden? Ukjent komponist, ukjent gjøk?

Sangens opprinnelse er ikke ukjent. «Jeg gikk en tur på stien» ble skrevet av Giacomo Gotifredo Ferrari, født i 1763 i Rovereto, nær de italienske alpene. Gjøken er utbredt i hele Europa, og det er lite sannsynlig at Ferrari aldri skulle ha hørt den gale. Kunne det være at denne gjøken sang en annen sang? Ferrari var ikke alene om å komponere for gjøk. Ko-ko-ene klinger hos Händel, Beethoven, Messiaen, Mahler, Vivaldi og i Saint-Saëns Dyrenes karneval.

Gauken har inspirert mange, men denne konkrete melodien har altså eit konkret opphav: «Il cucù (Sorgete o pastorelli)» av Guacini Gotifredo Ferrari (1763 -1842). Du kan høyre ein variant av han på YouTube. Vegen frå Italia til Noreg kan ein berre spekulere i, men ein finn melodien på ei rekke språk (og nokon fleir), og det er ikkje umogeleg at det er via speidarleirar han har spreidd seg her.

Så då har me ein teori om opphavet til songen, men det hjelper oss ikkje så mykje for å få svar på kvifor eg-personen spør om «hvor mange år». Strofe tre og fire handlar om korleis gauken legg fuglar i andre sine reir, så det er vel grunn til å tru at andre strofe også tek utgangspunkt i ein kvalitet hos gauken. Og det viser seg å vere mykje folketru knytt til han, blant anna at talet «ko» kan seie noko om framtida. Her er eit utdrag frå Dyr i tro og overtro (1989, s. 102) av Johan Christian Frøstrup:

Det fortelles også at hvis en ung jente klarte å telle antall «Ko-ko» kunne hun finne ut hvor lang tid det ville gå før hun ble gift og hvor mange barn hun skulle få. Men hun kunne også spørre gjøken hvor lenge det skulle gå før hun fikk en ektemann:
«Gjøk på kvist
si meg for visst
hvor mange år
jeg ugift får.»
Også de gamle kunne få svar på hvor lenge de skulle få leve, hvis de sa følgende vers:
«Gauk på kvist,
spå me visst
ko mange år e ska leva!»

Med tanke på at at svaret er «langt» og «klagande», vil eg tru at det er det første spørsmålet som er mest aktuelt her. Det passar også saman med dei to neste strofene, som handlar om gauken sin «make» og «eget bo». Så dette er altså ein gauk som seier at det er lenge til at eg-personen blir gift, og ler av det tradisjonelle familielivet som eg-personen søker. Min konklusjon er difor at gauken forstyrrar roa, heller enn å vere ein del av ho.

Nokre utgåver av songen:

• Lars Lillo Stenberg spelte inn ein versjon i 1996.
• Ein nederlandsk variant frå 1973 blei visst ein stor hit.
• I filmen Trine! frå 1952 skal det visst vere ein jazzifisert utgåve av melodien, laga av Fred Thunes. Eg kan ikkje finne noko spor av denne på nett.